Wszelkie informacje, zdjęcia i materiały na temat Chwałowic mile widziane i żmudnie poszukiwane. Proszę się nimi dzielić, a być może znajdzie się też dla nich miejsce w tym miejscu. email: bagyage@gmail.com

Wpisy z tagiem: Dworek

niedziela, 10 grudnia 2017
Chwałowice w XVIII i XIX wieku

dworek10

Dworek w Chwałowiach w latach 50-tych. Fot. z kolekcji Pana J. Czarneckiego

Chwałowice wraz z innymi wsiami w okolicy Iłży były własnością biskupów krakowskich. W latach 1740-1759 ekonomem Chwałowic był Jakub Szteyner (lub Sztenner). W 1789 r. folwark przeszedł na własność państwa, a pierwszym jego dzierżawcą został Ignacy Golczowski (lub Golczewski).

W XIX wieku Chwałowice miały status wójtostwa i gminy wiejskiej. Jak wynika z dodatku do nr 207 „Gazety Warszawskiej” z 03.08.1832 r. do dóbr głównych Iłża z przyległościami i przynależnościami należały m.in. wójtostwo i wieś Chwałowice z „przykopkami” Małomierzyce (wójtostwami były wtedy też np. Seredzice i Pasztowa Wola).

W latach 1827-1830 w Dzienniku Urzędowym Województwa Sandomierskiego pojawiały się stale obwieszczenia o licytacjach dzierżawy folwarku Chwałowice, zaliczanego do „dóbr górniczych”. Należy bowiem zaznaczyć, że na mocy Dekretu Królewskiego z 28.02.1810 r. uposażenie górnictwa określone zostało w dobrach narodowych. W specyfikacji tych dóbr, udzielonych do utrzymania fabryk hutniczych i kopalń ujęta została m.in. Ekonomia Iłżecka obejmująca 8 folwarków: Iłża, Seredzice, Jasieniec, Chwałowice, Kowalków, Pasztowa Wola, Prędocin, Konary, miasto Iłżę i 15 wsi, w tym Chwałowice i Małomierzyce [tak Natalia Gąsiorowska, Górnictwo i hutnictwo w Królestwie Polskiem 1815-1830, Warszawa 1922, s. 415-417]. W latach 30-tych (do 1835 r.) dzierżawcą folwarku Chwałowice był Turski, który następnie trafił na listę dłużników, za zaległości z tytułu należnych opłat za dzierżawę. Liczne ogłoszenia kolejnych licytacji wskazywały na to, że folwark był wielokrotnie konfiskowany z powodu długów i ponownie wystawiany na licytacje.

widok

Fot. Ł. Smaga 28.10.2017

W Dodatku II do nr 3 Dziennika Urzędowego Guberni Radomskiej z 06.01.1850 r. ukazało się obwieszczenie Sekcji Dóbr Wydziału Skarbowego Rządu Gubernialnego Radomskiego o licytacji Dóbr Rządowych Chwałowice, położonych w Ekonomii Iłża, Powiecie Opatowskim, z powinnościami od włościan Chwałowic (oprócz podatków skarbowych i ciężarów gruntowych), ale z propinacją (obowiązkiem kupowania przez chłopów określonych ilości trunków). Podobne obwieszczenie pojawiało się w styczniu 1851 r., kiedy Sekcja Dóbr i Lasów Rządowych Wydziału Skarbowego Rządu Gubernialnego Radomskiego w Dodatku II do nr 23 Dziennika Urzędowego Guberni Radomskiej z 28.05.1855 r. ogłosiła, że w Kancelarii Wójta Gminy Chwałowice w dniu 23.06.1855 r. odbędzie się przed Asesorem Ekonomicznym Okręgu Radomskiego licytacja wieczystej dzierżawy 19 osad kolonialnych położonych we wsiach Chwałowice, Małomierzyce i Antonów. Licytanci się nie stawili, więc w nr 29 Dziennika Urzędowego Guberni Radomskiej z 09.07.1855 r. ukazało się następne obwieszczenie Różańskiego - Asesora Ekonomicznego Okręgu Radomskiego, napisane w Chwałowicach dnia 24.06.1855 r. o kolejnej licytacji mającej się odbyć w dniu 08.08.1855 r. Od licytantów wymagano posiadania gotówki na licytacji oraz urzędowego świadectwa kwalifikacyjnego wydanego przez władze miejsca zamieszkania potwierdzającego zamożność, moralne prowadzenie się i znajomość rolnego gospodarstwa wiejskiego. Tym razem udało się wydzierżawić 11 osad kolonialnych. W Dodatku do nr 36 Dziennika Urzędowego Guberni Radomskiej z 26.08.1855 r. znalazło się obwieszczenie o licytacji dotyczącej pozostałych 8 kolonii w Dobrach Rządowych Chwałowice we wsiach Chwałowice i Małomierzyce, mającej się odbyć 03.10.1855 r. W nr 4 Dziennika Urzędowego Guberni Radomskiej z 11.01.1858 r. ukazało się z kolei obwieszczenie Sekcji Dóbr Wydziału Skarbowego Rządu Gubernialnego Radomskiego o wyznaczonej na dzień 20.05.1858 r. licytacji Dóbr Rządowych Chwałowice, kolonialnie urządzonych w Ekonomii Iłża, Powiecie Opatowskim, składających się z folwarku Chwałowice, z osad karczemnych w Chwałowicach, Małomierzycach i Kolonii Antonów oraz propinacji w tych osadach. Dobra te zostały bowiem skonfiskowane w dniu 10.02.1858 r., zapewne z powodu długów dotychczasowego dzierżawcy.

dworek11

W tle dworskie zabudowania gospodarcze z lat 60-tych. Fot. z kolekcji Pana J. Czarneckiego

W nr 26 Dziennika Urzędowego Guberni Radomskiej z 10.06.1861 r. ukazała się informacja o wydanym Najwyższym Ukazie z 03.03.1859 r., zgodnie z którym każda gmina wiejska nie może mieć mniej niż 50 domów. W związku z tym wydany został Reskrypt nr 6155/11203 Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych z 08.05.1861 r. zatwierdzający nowy wykaz gmin w Powiecie Opatowskim. W Okręgu Sądowym Soleckim wymieniona została pod numerem 47 Gmina Chwałowice, obejmująca wsie Chwałowice, Małomierzyce i Antonów. Gminami wiejskimi wymienionymi w wykazie były wówczas również np. Iłża, Krzyżanowice, Prędocin, Pasztowa Wola, Pakosław.

Na terenie Chwałowic musiały znajdować się również dobra prywatne. W Archiwum Państwowym w Radomiu zachował się bowiem akt notarialny nr 80, przyjęty w 1854 r. w okręgu soleckim przez podsędka i rejenta Franciszka Miłkowskiego, obejmujący inwentarz po Antonim Pomorskim, właścicielu dóbr Chwałowice.

W okresie poprzedzającym wybuch powstania styczniowego dzierżawcą folwarku był oficer pruski Dąbrowski, który czynnie uczestniczył w przygotowaniu powstania na terenie województwa sandomierskiego. Klęska zrywu powstańczego zbiegła się z poprawą sytuacji chłopów i uszczupleniem własności folwarcznej. Co ciekawe, w numerze 53 czasopisma „Słowo” z dnia 08.03.1887 r. ukazała się informacja, że na jarmarku końskim w Skaryszewie reprezentowani byli właściciele prywatnych stajni obywatelskich, w tym Dąbrowski z Chwałowic. Czyżby zagościł na dłużej w tym miejscu i mimo udziału w powstaniu dysponował folwarkiem albo dobrami prywatnymi? Majątek chwałowicki miał otrzymać następnie za zasługi generał armii carskiej Ulrich, lecz brak jest jakichkolwiek bliższych informacji na ten temat.

Wiadomo ponadto, że w 1892 r. Gubernię Radomską dotknęła epidemia cholery, która dotarła również do Chwałowic i Iłży, gdzie zmarło kilka osób [„Gazeta Świąteczna”, nr 619 z 13.11.1892 r., s. 2].

niedziela, 26 stycznia 2014
Majątek Chwałowice

dworek

Dworek w Chwałowicach. Fot. z kolekcji Pana J. Czarneckiego

Chwałowice wraz z innymi wsiami w okolicy Iłży były własnością biskupów krakowskich. W ich imieniu zarząd wsią sprawował wyznaczony zarządca majątku. Siłą sprawczą rozwoju wsi - egzystencji miejscowej ludności był dwór - folwark posiadający w różnych okresach czasu do ok. 200 ha ziemi. Folwark chwałowicki w XVII w. należał do średnich obszarowo organizacji gospodarczych. Zabudowania folwarczne znajdowały się pomiędzy drogą do Prędocina a strumykiem przy skrzyżowaniu z drogą od Chwałowic Górnych.

dworek2

Dworek przed rozbiórką. Fot. z kolekcji Pana J. Czarneckiego

Od 1789 r. folwark przeszedł na własność państwa a pierwszym jego dzierżawcą został Ignacy Golczowski (lub Golczewski). W okresie poprzedzającym wybuch powstania styczniowego dzierżawcą był oficer pruski Dąbrowski, który czynnie uczestniczył w przygotowaniu powstania na terenie województwa sandomierskiego. Klęska zrywu powstańczego zbiegła się z poprawą sytuacji chłopów i uszczupleniem własności folwarcznej. Majątek chwałowicki otrzymał za zasługi generał armii carskiej Ulrich.

Zygmunt Zalewski

Zygmunt Zalewski (w środku pomiędzy dwoma mundurowymi) podczas balu w 1935 r. Fot. z kolekcji Pana J. Czarneckiego

W 1918 r. majątek upaństwowiono a jego dzierżawcą został Zygmunt Zalewski. Był on spokrewniony z Andrzejem Zalewskim (1924-2011), powojennym dziennikarzem radiowym, prowadzącym audycję Ekoradio w 1 Programie Polskiego Radia, który w okresie międzywojennym bywał często w majątku Chwałowice. Zygmunt Zalewski zmarł 1939 r., po wkroczeniu Armii Radzieckiej. W 1944 r. w wyniku reformy rolnej zlikwidowano dwór a ziemię podzielono między pracowników folwarku i małorolnych rolników.

czworaki

Pozostałości czworaków i garaże kółka rolniczego. Fot. z kolekcji Pana J. Czarneckiego

Życie folwarczne toczyło się wokół zabudowań dworskich, zajmowanych przez dzierżawcę, jego rodzinę i służbę. Dom mieszkalny (dworek) znajdował się na wzniesieniu w zachodniej części podwórza dworskiego. Ostatni dworek to parterowy 6-izbowy budynek z typowym na ówczesne czasy gankiem, wykonany z czerwonej cegły o powierzchni około 250 m2. Obory w części południowej zabudowy gospodarczej wykonane były z piaskowca. Obok dworku w kierunku zachodnim urządzony został sad zajmujący obszar ok. 3 ha oraz park, za którym był budynek dla zarządcy i najbliższej służby. Początkowo czworaki drewniane dla fornali ulokowane były w części wschodniej. W centralnej części podwórza dworskiego była głęboka cembrowana studnia i kuźnia. W okresie międzywojennym nowe mieszkania (czworaki) wybudowano za strumykiem przy drodze do Chwałowic Górnych.

dworek3

Dworek w czasie działania Gromadzkiej Rady Narodowej. Fot. z kolekcji Pana J. Czarneckiego

W latach 60-tych z cegły z rozebranych czworaków wybudowano w Chwałowicach Górnych remizę strażacką, zaś w latach 70-tych na odzyskanym w ten sposób placu garaże na ciągniki dla miejscowego kółka rolniczego. W latach 1956 - 1971 w dworku mieściła się siedziba Gromadzkiej Rady Narodowej w Chwałowicach, a także poczta i placówka PKO. Budynek, zwany potocznie blaszakiem, był też następnie wykorzystywany w celach mieszkalnych przez pracowników szkoły rolniczej a po ich wyprowadzce zdecydowano o rozbiórce.

zabudowania dworskie

Pozostałości dworskich zabudowań gospodarczych. Fot. Ł. Smaga 16.08.2008

Opracował: Ł. Smaga na podstawie: J. B. Orczykowski, Chwałowice na Przedgórzu Iłżeckim (maszynopis) oraz ustnych przekazów J. Czarneckiego.