Wszelkie informacje, zdjęcia i materiały na temat Chwałowic mile widziane i żmudnie poszukiwane. Proszę się nimi dzielić, a być może znajdzie się też dla nich miejsce w tym miejscu. email: bagyage@gmail.com

Wpisy z tagiem: fosforyty

sobota, 28 sierpnia 2010
Złoża fosforytów w Chwałowicach

Opracował: Ł. Smaga

Głównym użytkownikiem fosforytów jest przemysł nawozów sztucznych (produkcja nawozów fosforowych), w znacznie mniejszej skali używane są przez przemysł chemiczny do produkcji różnego rodzaju związków fosforu. Fosforyty należą do dość rozpowszechnionych surowców występujących w różnych formacjach osadowych. Znane są m.in. z utworów:

- paleozoicznych: osady kambru, ordowiku i karbonu dolnego Gór Świętokrzyskich oraz syluru Gór Bardzkich;

- jury środkowej z obszaru jury krakowsko-częstochowskiej i z pogranicza jury środkowej i górnej niecki chrzanowskiej;

- albu, głównie z północnego obrzeżenia Gór Świętokrzyskich i południowo-zachodniego obrzeżenia niecki łódzkiej oraz w skondensowanej sekwencji albu w Karpatach;

- cenomanu i turonu z niektórych obszarów Niżu Polskiego i północnego obrzeżenia Gór Świętokrzyskich oraz obrzeżenia Niecki Miechowskiej.

Zasoby najbogatszych złóż fosforytów albskich w Polsce, zawierających 14% P2O5 (zmiennie od 13 do 22%), wynoszą 42,4 mln ton, natomiast zasoby perspektywiczne ocenia się na ok. 100 mln ton, zaś teoretyczne na 4-5 mld ton. Fosforyty te jednak, ze względu na znaczną głębokość występowania (50-300 m) i w sumie niewielką miąższość warstwy złożowej (0,5-1,5 m), niewielką zasobność oraz duże zawodnienie złoża, nie mają wartości ekonomicznej. W związku z tym zaprzestano ich eksploatacji w latach pięćdziesiątych XX w.

Fosforyty występują powszechnie w utworach albskich Niżu Polskiego. Koncentracje fosforytów są lokalnie bardzo zmienne. Dwa główne obszary, z którymi są związane większe nagromadzenia fosforytów obejmują północne obrzeżenie Gór Świętokrzyskich i południowo-zachodnie obrzeżenie niecki łódzkiej. Na północnym obrzeżeniu Gór Świętokrzyskich fosforyty występują w utworach albu środkowego i górnego w wąskim pasie długości ok. 150 km, od Pilicy na północnym zachodzie do Janowa Lubelskiego na południowym wschodzie. Utwory fosforytonośne są przykryte niewielkiej grubości wapnistymi gezami, marglami i wapieniami należącymi do cenomanu i turonu. Pas złożowy obejmuje region od Radomia po Gościeradów (rejon Janowa Lubelskiego). W tym pasie udokumentowano szereg, blisko siebie położonych, szczególnie w rejonie Radom-Iłża, złóż fosforytów. Do najważniejszych obszarów złożowych należą: rejon Radomia-Iłży, Chałupki, Annopol i Gościeradów. Dla tych obszarów wykonano dokumentacje w kategorii C2 oraz dokonano oceny zasobów prognostycznych (kategoria D1) i potencjalnych (D2).

Nachylenie serii fosforytonośnej w tym regionie jest zmienne, utwory albu zapadają ku północnemu wschodowi na ogół pod kątem do ok. 3 stopni, a lokalnie jednak, w strefach anyklinalnych upad wynosi do ok. 10 stopni. Seria złożowa rejonu Radom-Iłża monoklinalnie zapada ku północnemu wschodowi, przeważnie pod kątem do 3 stopni, lokalnie jednak, jak w rejonie Chwałowic, upady są większe (do 9 stopni), co jest związane z obecnością fleksur. Miąższość utworów albskich jest bardzo zmienna i ogólnie zmniejsza się ku południowemu wschodowi.

Zawartość P2O5 w fosforytach jest zmienna i waha się od ok. 3,9 do 23,2%, średnio zaś wynosi od ok. 11,4 do 19,6%. W związku ze zmienną zawartością fosforytów zmienna jest również wydajność obszarów złożowych. Zasoby geologiczne bilansowe dla 7 złóż udokumentowanych w kategorii C2 w rejonie Radom-Iłża wynoszą 30 220 tys. ton.

Biorąc pod uwagę parametry jakościowe wystąpień fosforytów w odniesieniu do kryteriów bilansowości najwyższe wskaźniki i wydajność ma złoże „Chwałowice”:

- zawartość P2O5 w konkrecjach fosforytowych w profilu złoża wynosi 22,3 %,

- zasobność konkrecji fosforytowych wynosi 891 kg/m2,

- zasobność w stosunku do wymogów kryteriów bilansowości wynosi 50%.

Nawet w przypadku złoża „Chwałowice” parametr zasobności odbiega jednakże znacznie od wymogów kryteriów bilansowości określających minimalne wymogi dla opłacalnej eksploatacji. Z tego powodu wszystkie krajowe złoża zostały skreślone z bilansu zasobów.

Projekt szczegółowych prac poszukiwawczych na złożu fosforytów pod Iłżą przygotował w 1945 r. Wł. Pożaryski. Dokumentację geologiczną złoża „Chwałowice” opracowała w 1954 r. Danuta Putrym. Badaniami na terenie Chwałowic zajmował się Janusz Alfred Uberna (ur. 5 kwietnia 1929 r. we Lwowie) - polski geolog, specjalista geologii złóż surowców chemicznych, a zwłaszcza złóż fosforytów, oraz geologii gospodarczej. Po rozpoczęciu pracy w 1954 r. w Sekcji Fosforytów Zakładu Surowców Skalnych Państwowego Instytutu Geologicznego profilował i opróbowywał otwory wiertnicze do dokumentacji „Chwałowice” i „Krzyżanowice”. W 1961 r. obronił rozprawę doktorską „Rozwój serii fosforytonośnej północnego obrzeżenia Gór Świętokrzyskich na tle zagadnień sedymentologicznych albu również cenomanu”. Praca ta została nagrodzona przez Państwowy Instytut Geologiczny pierwszą nagrodą im. Karola Bohdanowicza jako najlepsza praca opublikowana w roku 1967. A. Owczarek w 1962 r. opracował projekt robót geologiczno-górniczych dla pobrania próby przemysłowej fosforytu ze złoża „Chwałowice”, zaś w 1963 r. dokumentację powykonawczą z pobrania próby przemysłowej fosforytu ze złoża „Chwałowice”.

Tekst powyższy został opracowany na podstawie artykułu Andrzeja Gąsiewicza, http://www.pgi.gov.pl/surowce_chemiczne/fosforyty_wystepowanie.htm, artykułu Tomasza Beredy, http://www.pgi.gov.pl/surowce_mineralne/fosforyty.htm, a także w oparciu o dane zawarte na stronach: http://pl.wikipedia.org/wiki/Janusz_Uberna, http://baza.pgi.gov.pl/igs/zloze.asp?ID=252&mode=dokumenty