Wszelkie informacje, zdjęcia i materiały na temat Chwałowic mile widziane i żmudnie poszukiwane. Proszę się nimi dzielić, a być może znajdzie się też dla nich miejsce w tym miejscu. email: bagyage@gmail.com
wtorek, 16 sierpnia 2011
Ruiny pałacu Krzyżtopór w Ujeździe

Opracował: Ł. Smaga

Ujazd1

Fot. M. Ocios-Smaga 05.08.2011

Zamek, a raczej pałac w Ujeździe to reprezentacyjna rezydencja magnacka przystosowana do obrony. Obiekt ten, przed Wersalem największy tego typu w Europie, w pełni swej świetności funkcjonował zaledwie przez 11 lat. Został wybudowany przez starostę stopnickiego, podkomorzego sandomierskiego, później wojewodę i posła na sejm królewski Krzysztofa Ossolińskiego herbu Topór. Od symboli umieszczonych po obu stronach bramy wjazdowej - topora, herbu Ossolińskich, i krzyża, symbolu kontrreformacji, pałac został nazwany Fortecą Krzyżtoporską. Budową, na którą wyłożono ponoć 30 milionów złotych, kierował włoski architekt Lorenzo Senes, który mógł być również projektantem obiektu. Prace rozpoczęto prawdopodobnie w 1620 r., zaś zakończono w 1644 r., o czym informuje inskrypcja umieszczona na ścianie pałacu w dziedzińcu eliptycznym. Wydaje się jednak, iż wyposażenie rezydencji w detale dekoracyjne, urządzanie wnętrz czy zakładanie ogrodów trwało znacznie dłużej. Czasów pełnego rozkwitu swego dzieła nie dożył Krzysztof Ossoliński, który zmarł w 1645 r. na febrę. Przed śmiercią zdążył przekazać zamek synowi Krzysztofowi Baldwinowi, lecz ten również nie nacieszył się rezydencją, gdyż w 1649 r. zginął w bitwie pod Zborowem z rąk Tatarów.

Ujazd2

Fot. M. Ocios-Smaga 05.08.2011

Forteca w późniejszym czasie dostała się w ręce rodziny Denhoffów, a później Kalinowskich. Samuel Jerzy Kalinowski po napaści Szwedów na Polskę złożył wiernopoddańczą deklarację, oddając się pod protekcję Karola Gustawa. 30 października 1655 r. najeźdźcy pod dowództwem weszli do zamku nie oddając ani jednego strzału, po czym zorganizowali sobie w nim kwaterę. Dwa lata później gościł w Ujeździe i osobiście podziwiał go sam Karol X Gustaw. Zniszczenia jakie po sobie zostawili Szwedzi na długo nie pozwoliły użytkować rezydencji. Uszkodzeniu uległy nie tylko budynki (mury się zachowały), lecz również wywieziono stąd cały bogaty wystrój wnętrz. Pomimo dewastacji był on wciąż użytkowany, wpierw przez Kalinowskich, później przez Wiśniowieckich, a w 1720 r. osiedli tu Morsztynowie. Około 1760 r. niewielki remont wykonał generał wojsk litewskich Jan Michał Pac. W okresie konfederacji barskiej Krzyżtopór były użytkowany przez konfederatów a walki, które tutaj toczono pogłębiły wcześniejszy stan ruiny. Jeszcze w latach 1782-1787 r. zamieszkiwał w Ujeździe Stanisław Sołtyk, jednak kolejni właściciele zrezygnowali z używania rezydencji a ogrom założenia sprawiał, że remontu z powodów finansowych nikt się nie podjął. Ostatnimi właścicielami Krzyżtoporu była rodzina Orsettich, która kupiła go w 1858 r. i posiadała do 1944 r., zamieszkując w położonym po sąsiedzku dworze ziemiańskim.

Ujazd3

Fot. Ł. Smaga 05.08.2011

Po II wojnie światowej Krzyżtopór stał się własnością Skarbu Państwa. Ruiny pałacu są od 1991 r. udostępnione do zwiedzania. Warto również dodać, że budowla mała tyle okien ile dni w ciągu roku. W przypadku roku przestępnego odsłaniano dodatkowe 366 okno. Z kolei sala jadalna w wieży miała ponoć szklany strop, przez który widać było akwarium z egzotycznymi rybkami. Jak natomiast głosi legenda Krzyżtopór miał mieć podziemne połączenie z Ossolinem. Właściciele zamków w Ujeździe i Ossolinie, jeździli tym lochem do siebie w gościnę, saniami po specjalnej powierzchni wyłożonej cukrem, który ułatwiał szybkie poruszanie się.

Opracowano na podstawie: http://www.zamkipolskie.com/krzyztopor/krzyztopor.php, http://www.krzyztopor.org.pl/zamek/index.php?option=com_content&view=article&id=90&Itemid=19&lang=pl, http://www.eturysta.eu/swietokrzyskie/zamek-krzyztopor-w-ujezdzie

Ujazd4

Fot. M. Ocios-Smaga 05.08.2011